บริบทของโครงการ

โครงการพัฒนาเครือข่ายสร้างเสริมสุขภาวะทางจิตสำหรับประชาชนโดยกลไกชุมชน (สุขเป็น) ระยะที่ 2 เป็นโครงการที่มุ่งเน้นการป้องกันและส่งเสริมสุขภาวะทางจิตด้วยแนวคิดสุขภาพจิตเชิงบวกตาม PERMA Model ด้วยกระบวนการเรียนรู้ที่พัฒนาทักษะด้านสุขภาพจิต 7 ประการ ได้แก่

• การมองโลกในแง่ดี
• ความรู้สึกซาบซึ้งขอบคุณ
• การอยู่กับปัจจุบัน/สติ
• การคิดแบบเติบโต (Growth Mindset)
• การล้มแล้วลุกไว (Resilience)
• การคิดเรื่องจุดแข็งของคน
• การสร้างความสัมพันธ์อย่างรับผิดชอบ
• การเอาใจเขามาใส่ใจเรา (Empathy)*
• การดูแลสุขภาพกายให้แข็งแรง*

*หมายเหตุ ในระยะกลางของการดำเนินโครงการ ข้อมูลสะท้อนของทีมทำงานชี้ชัดว่าทักษะที่จำเป็นสำหรับการส่งเสริมสุขภาพจิตเชิงบวกตามแนวทางสุขเป็นควรเพิ่มเติมเรื่อง การเอาใจเขามาใส่ใจเรา(Empathy)* เป็นทักษะที่ช่วยหนุนเสริมให้มีสุขภาพจิตดีได้และสำคัญกับชุมชน และการดูแลสุขภาพกายให้แข็งแรง ที่แม้ว่าจะไม่ใช่ทักษะส่งเสริมสุขภาพจิตโดยตรง แต่สุขภาพกายที่แข็งแรงเป็นสิ่งจำเป็นที่ช่วยหนุนเสริมสุขภาพจิตได้อย่างดี และสุขภาพกายและสุขภาพจิตต่างหนุนเสริมซึ่งกันและกันไม่สามารถแยกกันได้

กระบวนการขับเคลื่อนโครงการ “สุขเป็น” เน้นการสร้าง แกนนำส่งเสริมสุขภาพจิต หรือ Change Agents (CAs) ที่เกิดการเปลี่ยนแปลงภายใน (Internalized) เกิดทักษะการส่งเสริมสุขภาพจิตของตนเอง และสามารถบอกต่อแก่ผู้อื่นได้ โครงการส่งเสริมให้ CAs บูรณาการงานส่งเสริมสุขภาพจิตเชิงบวกเข้าไปในภารกิจปกติของตน นำไปสู่การให้บริการแก่ประชาชนกลุ่มเป้าหมายอย่างต่อเนื่อง กระบวนการพัฒนา CAs ของโครงการมีความลักษณะโดดเด่น คือ การสร้างบรรยากาศที่เป็นกันเองเป็นพื้นที่ปลอดภัยและผ่อนคลาย การเชื่อมโยงแนวคิด PERMA Model ไปสู่วิธีการถ่ายทอดที่เรียบง่ายให้เกิดการเรียนรู้ตามวิถีชีวิต เพื่อให้ CAs เกิดการเปลี่ยนแปลงภายในตัวเอง กล่าวได้ว่ากระบวนการพัฒนา CAs ของสุขเป็นเน้น “สร้างบรรยากาศ ใช้ศาสตร์บ้าน ๆ คนทำงานต้องเปลี่ยนแปลง” หรืออาจเรียกได้ว่า “หัวใจกระบวนการสุขเป็น” เข้าใจ-เปลี่ยนสภาวะภายใน (Internalized) บรรยากาศผ่อนคลาย (สนุก มีส่วนร่วม เท่าเทียม ปลอดภัย) และศาสตร์สร้างสุขแบบบ้าน ๆ (แปลงภาษาวิชาการให้เข้าใจง่าย)

จากนั้นการ CAs ที่พัฒนาขึ้น เป็นผู้ขับเคลื่อนกลไกชุมชน สามารถจำแนกเป็น 3 กลุ่มตามศักยภาพและความสนใจเพื่อขับเคลื่อนงานในพื้นที่ต่อไป ได้แก่ กลุ่ม CAs ที่เป็นผู้นำ จะออกแบบวางแผน บูรณาการทรัพยากรเพื่อขับเคลื่อนงานในพื้นที่ กลุ่ม CAs ที่เป็นกระบวนกร สามารถจัดกระบวนการเรียนรู้สุขเป็นโดยบูรณาการไปกับงานต่าง ๆ ตามกลไกของพื้นที่ และ กลุ่ม CAs ที่เป็นเพื่อนคู่คิด จะเป็นผู้สื่อสารกับคนในชุมชนที่สามารถนำสุขเป็นไปใช้ในชีวิตประจำวันและบอกต่อไปยังคนอื่น ๆ ในชุมชนได้

การดำเนินงานโครงการสุขเป็นระยะที่ 1 เห็นถึงประโยชน์และความเป็นไปได้ในการสร้างเสริมสุขภาพจิตเชิงบวกด้วยกลไกชุมชน และเห็นผลลัพธ์ที่ดีต่อการส่งเสริมสุขภาพใจที่แข็งแรง ดังนั้น โครงการสุขเป็นระยะที่ 2 เป็นระยะขยายผล มีวัตถุประสงค์หลักของโครงการ 4 ข้อ ดังนี้

• พัฒนาและขยายจำนวนแกนนำสร้างเสริมสุขภาพจิต (CAs) ในระดับชุมชน ตำบล อำเภอ จังหวัด และบางพื้นที่ระดับภาค เพื่อส่งต่อความรู้และสร้างสุขภาพจิตที่ดีในประชาชน
• ถอดบทเรียนเนื้อหา กระบวนการ และผลลัพธ์ของการพัฒนาศักยภาพแกนนำ (CAs) ใน 8 พื้นที่เดิมจากระยะที่ 1 และประเมินผลการส่งเสริมสุขภาพจิตในกลุ่มผู้รับบริการและชุมชน
• พัฒนาคู่มือ สื่อ และแนวปฏิบัติ “สร้างเสริมสุขภาพจิตแบบสุขเป็น” โดยสังเคราะห์จากข้อมูลวิจัยและประเมินผล เพื่อเป็นแนวทางสำหรับพื้นที่อื่นนำไปขยายผล
• พัฒนาเครือข่ายสุขเป็นให้เป็นชุมชนการเรียนรู้สร้างสุขภาวะทางจิต (Learning Community) และสร้างแบรนด์สุขเป็นให้แพร่หลายทั้งในพื้นที่และออนไลน์

เป้าหมายสำคัญของโครงการสุขเป็นระยะที่ 2 นี้ จะเป็นการเชื่อมต่อ (Plug-in) กับระบบการทำงานของหน่วยงานหรือกลไกการทำงานด้านคุณภาพชีวิตประชากรที่มีอยู่ในพื้นที่ บนฐานคิดที่ว่า “การจะขยายแนวคิดสุขเป็นในครอบคลุมประชากรได้มาก งานสุขเป็นจะต้องไปเชื่อมต่อกับระบบการทำงานเดิมที่ดูแลประชากรอยู่แล้ว บูรณาการงานเป็นเนื้อเดียวกัน ไม่เพิ่มภาระให้คนทำงานแต่ไปหนุนเสริมพัฒนางานให้ดีกว่าเดิม” ดังนั้น งานมุ่งเน้นที่ “ระบบ” ส่งต่อผลลัพธ์ไปที่ตัวบุคคล “ผู้รับประโยชน์” ต่อไป

วัตถุประสงค์ของการประเมินผลภายในกำหนดไว้ 3 ข้อ ดังนี้

1) รวบรวมข้อมูลและประเมินผลการดำเนินงานของโครงการตามวัตถุประสงค์และตัวชี้วัด

• สังเคราะห์รูปแบบการพัฒนาศักยภาพบุคลากรและการดำเนินงานโดยใช้กลไกชุมชนในแต่ละพื้นที่
• ประเมินศักยภาพของเครือข่ายการดำเนินงานเพื่อความยั่งยืน

นิยามศัพท์สำคัญ ของการประเมินผลภายในโครงการไว้ดังนี้

• สุขภาพจิตเชิงบวก คือ แนวคิดของงานสุขภาพจิตต้นน้ำ ที่เน้นส่งเสริมสุขภาพใจหรือ “ออกกำลังใจ”

ให้แข็งแรง ตามแนวคิดของ PERMA model

• Change Agents (CAs, ซีเอ) หรือ แกนนำส่งเสริมสุขภาพจิต เป็นแกนนำที่โครงการพัฒนาขึ้นเพื่อให้เกิดแกนนำส่งเสริมขับเคลื่อนกลไกในชุมชนเกี่ยวกับการส่งเสริมสุขภาพจิตเชิงบวกตามแนวคิดของสุขเป็น
• กระบวนการพัฒนาศักยภาพ หมายถึง กระบวนการเสริมสร้างให้บุคคลหรือภาคีเครือข่าย มีความรู้ ความเข้าใจ และเกิดทักษะในการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพ เช่น กิจกรรม การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ การสะท้อนคิด การ coaching การศึกษาดูงาน การจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เวทีวิชาการ เป็นต้น โดยสามารถนําความรู้ ความเข้าใจ และทักษะที่ได้รับไปใช้ในการขับเคลื่อนการดําเนินงานสร้างเสริมสุขภาพ
• ชุดกิจกรรม 7-3-3-3 คือ กระบวนการพัฒนาศักยภาพ CAs เป็นชุดกิจกรรมที่โครงการจัดขึ้นเพื่อพัฒนาทักษะที่เกี่ยวข้องกับ PERMA ให้กับ CAs เป็นชุดกิจกรรม 4 ครั้ง ครั้งที่ 1 ใช้เวลา 7 ชั่วโมง ตามด้วยครั้งที่ 2 – 4 ใช้เวลา 3 ชั่วโมง และครั้งละห่างกันประมาณ 1 เดือน ซึ่งเป็นชุดกิจกรรมที่พัฒนาต่อเนื่องเป็นระยะเพื่อให้คนได้ทดลองทำและแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน
• หัวใจกระบวนการสุขเป็น คือ แนวคิดสำคัญของการพัฒนา CAs ในโครงการสุขเป็นด้วยชุดกิจกรรม 7-3-3-3 เพื่อให้ CAs เกิดการเปลี่ยนแปลงภายในหรือ Internalized ด้วยการเน้น “สร้างบรรยากาศ ใช้ศาสตร์แบบบ้าน ๆ คนทำงานต้องเปลี่ยนแปลงภายใน”
• Core team คือ ทีมแกนหลักที่เป็นผู้ประสานงานกับเครือข่าย CAs ในพื้นที่และร่วมวางแผนดำเนินงานกับทีมทำงานโครงการ โดย Core team จะเป็นคนในพื้นที่ดำเนินโครงการ
• เครื่องมือสุขเป็น คือ กิจกรรมพร้อมสื่อต่าง ๆ ที่โครงการจัดทำไว้เพื่อเผยแพร่ให้กับคนที่สนใจได้นำไปใช้ในการจัดกิจกรรมกับกลุ่มเป้าหมาย แยกเป็นกิจกรรมตามทักษะต่าง ๆ ในการสร้างสุข
• พื้นที่ คือ จังหวัดที่เข้าร่วมเป็นเครือข่ายการทำงานสุขเป็น มีทีมทำงานโครงการสุขเป็นเข้าไปร่วมพัฒนา CAs ในพื้นที่ และมี Core team ของพื้นที่นั้น มีพื้นที่จังหวัดเดิมจำนวน 5 จังหวัดและมีพื้นที่จังหวัดใหม่จำนวน 10 จังหวัด
• กลไก คือ หมายถึง ระบบการทำงานที่มีการเชื่อมโยงแนวคิดและกระบวนการส่งเสริมสุขภาพจิตเชิงบวกแบบสุขเป็น เข้ากับงานประจำและภารกิจหลักของหน่วยงานหรือขของภาคีที่เกี่ยวข้อง โดยกลไกนี้จะขับเคลื่อนผ่าน CAs ด้วยการจัดสรรงบประมาณทำงานตามบริบทของแต่ละพื้นที่
• ระบบ คือ โครงสร้างของหน่วยงานฟังก์ชั่นในพื้นที่ ที่สามารถเชื่อมต่อแนวคิดสุขเป็นเข้าไปสู่ระบบการทำงานปกติได้ โดยมีโครงสร้างคนทำงาน บทบาทหน้าที่ งบประมาณ และเกิดโครงการที่เป็นไปตามโครงการปกติของหน่วยงานนั้น
• ผู้รับประโยชน์ คือ ผู้ที่ CAs นำเอาแนวคิดและกิจกรรมสุขเป็นไปขยายผลต่อในพื้นที่ตามกลไกที่ CAs

เลือกสรร และปรับเข้ากับบริบทการทำงานของตนเอง

• ผลลัพธ์การเปลี่ยนแปลงทางสุขภาพจิต หมายถึง ผลการเปลี่ยนแปลงคะแนนของบุคคลที่แสดงระดับสุขภาพจิตในทิศทางเป็นบวกเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสําคัญในกลุ่มเป้าหมายที่เป็นผลจากการดําเนินงานจากกระบวนการพัฒนาศักยภาพตามแนวทางสุขเป็น ประเมินด้วย แบบบประเมินความสุข 15 ข้อ ตลอดจนผลลัพธ์อื่น ๆ ที่ส่งผลต่อการดูแลสุขภาพอันเนื่องมาจากการเปลี่ยนสุขภาพจิตของบุคคล
• ผลลัพธ์ระดับชุมชน หมายถึง ผลการเปลี่ยนแปลงการรับรู้ต่อสภาพแวดล้อมในชุมชนที่เอื้อต่อการดูแลสุขภาพจิตของคนในชุมชนที่อาศัยอยู่ ประเมินด้วย ดัชนีสุขภาพจิตชุมชนท้องถิ่น หรือ Community Mental Health Index (CMHI) หรือการเปลี่ยนแปลงด้านสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาพจิตของชุมชนในมิติอื่น ๆ
• ผลลัพธ์ระดับระบบ หมายถึง ผลการเปลี่ยนแปลงที่สามารถเชื่อมต่อสุขเป็นเข้ากับระบบงานตามภารกิจที่มีอยู่เดิมได้ ผ่านระบบงานต่าง ๆ ที่มีภารกิจปกติเกี่ยวข้องกับการดูแลส่งเสริมคุณภาพชีวิตประชากรทุกกลุ่มทุกช่วงวัยในชุมชน